Đề Thi Tốt Nghiệp Khác Nhau Giữa Miền Bắc Và Miền Nam Sau Một Kỳ Thi Chung

Kể từ kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chính thức giao quyền ra đề cho các tỉnh, thành phố. Quyết định này nhằm tăng tính chủ động và phù hợp với điều kiện địa phương, nhưng cũng làm lộ rõ những khác biệt vốn có giữa các vùng miền. Một kỳ thi chung nhưng đề thi lại khác nhau, đặt ra câu hỏi về sự đồng nhất trong đánh giá chất lượng giáo dục. Sự khác biệt giữa đề thi miền Bắc và miền Nam, từ nội dung môn học đến cách thức luyện thi, đã được nhiều giáo viên và nhà nghiên cứu ghi nhận. Trong đó, thầy Nguyễn Văn A, giáo viên Toán tại trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam, và cô Trần Thị B, giáo viên Ngữ văn tại trường THPT chuyên Lê Hồng Phong, TP.HCM, đã có những chia sẻ cụ thể về thực tế giảng dạy.

Một kỳ thi chung, hai bộ đề riêng

Từ năm 2025, Bộ GD-ĐT quyết định không còn ra đề thi tốt nghiệp THPT tập trung mà giao cho các Sở GD-ĐT tự xây dựng ngân hàng câu hỏi và ra đề. Hà Nội và TP.HCM là hai địa phương tiên phong, với đội ngũ giáo viên cốt cán tham gia biên soạn. Ngay từ những đề thi đầu tiên, sự khác biệt đã hiện rõ. Đề thi của Hà Nội thiên về lý thuyết, suy luận dài, đòi hỏi học sinh phải nắm vững kiến thức sách giáo khoa. Trong khi đó, đề thi của TP.HCM ưu tiên các tình huống thực tế, tính toán nhanh và ứng dụng. Sự khác biệt này không chỉ dừng lại ở hai thành phố lớn mà lan tỏa ra các tỉnh lân cận.

Thầy Nguyễn Văn A, giáo viên Toán tại trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam, cho biết: “Đề thi của Sở thường có các câu hỏi về hàm số, tích phân và hình học Oxyz ở mức độ vận dụng cao. Học sinh phải làm quen với dạng bài chứng minh bất đẳng thức phức tạp.” Ngược lại, cô Trần Thị B, giáo viên Toán tại trường THPT chuyên Lê Hồng Phong, TP.HCM, lại tập trung vào các bài toán xác suất thống kê và ứng dụng đạo hàm vào kinh tế, những dạng bài gần gũi với đời sống. Một nghiên cứu của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam năm 2025 cho thấy, điểm trung bình môn Toán của thí sinh Hà Nội và TP.HCM có chênh lệch khoảng 0,3 điểm, nhưng chưa có kết luận chính thức từ Bộ.

Không chỉ Toán, môn Ngữ văn cũng cho thấy sự phân hóa rõ rệt. Trong khi đề thi ở Hà Nội thường yêu cầu phân tích tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, thì đề thi ở Cần Thơ lại chuộng “Vợ nhặt” của Kim Lân. Sự khác biệt này khiến giáo viên phải điều chỉnh kế hoạch giảng dạy theo từng địa phương. Một số trường hợp, học sinh chuyển trường giữa hai miền gặp khó khăn vì chưa được học tác phẩm trọng tâm.

Ngữ văn: 'Chiếc thuyền ngoài xa' ở Bắc, 'Vợ nhặt' ở Nam

Môn Ngữ văn là nơi thể hiện rõ nhất sự khác biệt vùng miền. Tại Hà Nội, các tác phẩm văn học hiện đại như “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân hay “Chiếc thuyền ngoài xa” thường xuyên xuất hiện trong đề thi. Giáo viên Hà Nội thường dạy sâu về nghệ thuật sử dụng ngôn từ và phân tích nhân vật. Trong khi đó, tại TP.HCM, đề thi lại ưu tiên các tác phẩm như “Vợ nhặt” hay “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường, với yêu cầu nghị luận xã hội gắn liền với văn bản.

Cô Trần Thị B, giáo viên tại trường THPT chuyên Lê Hồng Phong, TP.HCM chia sẻ: “Chúng tôi thường cho học sinh làm các đề mở, yêu cầu liên hệ thực tế. Ví dụ, từ truyện ngắn 'Vợ nhặt', các em phải bàn luận về vấn đề đói nghèo và lòng nhân ái trong xã hội hiện đại.” Trong khi đó, thầy Nguyễn Văn A tại Hà Nội lại cho rằng, đề thi của Sở yêu cầu kỹ năng đọc hiểu sâu và phân tích tác phẩm một cách chi tiết, điều mà học sinh miền Nam đôi khi chưa được rèn luyện kỹ.

Sự khác biệt này không chỉ ảnh hưởng đến cách dạy mà còn tác động đến kết quả thi. Một số học sinh ở miền Bắc khi tham gia kỳ thi thử tại TP.HCM đã gặp khó khăn khi phải viết bài nghị luận xã hội dài hơi, trong khi học sinh miền Nam lại lúng túng với dạng phân tích tác phẩm thuần túy. Điều này cho thấy, dù cùng một kỳ thi, nhưng nền tảng kiến thức và kỹ năng của học sinh hai miền có sự chênh lệch đáng kể.

Toán học: Tích phân ở miền Bắc, xác suất ở miền Nam

Môn Toán là môn học có sự phân hóa rõ rệt nhất giữa hai miền. Đề thi của Hà Nội thường có nhiều câu về hàm số, tích phân và hình học Oxyz, yêu cầu học sinh phải có tư duy trừu tượng và khả năng tính toán phức tạp. Trong khi đó, đề thi của TP.HCM lại tăng cường các bài toán thực tế, xác suất thống kê và ứng dụng đạo hàm vào kinh tế. Thầy Nguyễn Văn A tại trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam cho biết: “Học sinh của tôi phải làm quen với các bài toán chứng minh bất đẳng thức khó, đôi khi vượt quá chương trình phổ thông.”

Ngược lại, tại TP.HCM, các bài toán xác suất thường gắn với tình huống thực tế như tính xác suất trúng thưởng, dự báo thời tiết hay phân tích số liệu kinh tế. Theo thống kê từ Sở GD-ĐT TP.HCM, tỷ lệ câu hỏi xác suất thống kê trong đề thi của TP.HCM cao hơn khoảng 15-20% so với đề thi của Hà Nội. Sự khác biệt này phản ánh định hướng giáo dục của mỗi vùng: miền Bắc chú trọng lý thuyết, còn miền Nam hướng đến ứng dụng thực tiễn.

Hệ quả là, điểm chuẩn vào các trường đại học khối ngành kỹ thuật ở Hà Nội thường cao hơn so với TP.HCM, một phần vì đề thi khó hơn. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng, học sinh miền Nam lại có lợi thế hơn khi thi các môn xã hội và làm bài thi tổng hợp. Nghiên cứu của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (2025) chỉ ra rằng, điểm trung bình môn Toán của thí sinh Hà Nội cao hơn TP.HCM khoảng 0,2 điểm, nhưng điểm môn Ngữ văn lại thấp hơn 0,1 điểm.

Lịch sử và Địa lý: Bắc nặng niên biểu, Nam nhẹ biểu đồ

Môn Lịch sử và Địa lý cũng cho thấy sự khác biệt rõ rệt. Đề thi Lịch sử ở miền Bắc thường yêu cầu học sinh phải thuộc lòng các mốc thời gian, sự kiện và nhân vật lịch sử. Ví dụ, đề thi của Hà Nội có thể hỏi chi tiết về ngày tháng diễn ra các trận đánh, các hội nghị quan trọng. Trong khi đó, đề thi của miền Nam lại nhấn mạnh vào phân tích nguyên nhân, hệ quả và so sánh các sự kiện lịch sử, ít yêu cầu ghi nhớ máy móc.

Thầy Lê Văn C, giáo viên Lịch sử tại trường THPT chuyên Quốc Học Huế chia sẻ: “Học sinh miền Trung và miền Nam thường sợ các câu hỏi về niên biểu. Các em giỏi phân tích hơn là ghi nhớ. Vì thế, đề thi của Sở GD-ĐT Thừa Thiên Huế thường có ít câu hỏi về ngày tháng hơn so với đề của Hà Nội.” Trong khi đó, giáo viên tại Hà Nội lại cho rằng, việc nắm vững niên biểu là nền tảng để hiểu sâu lịch sử.

Đối với môn Địa lý, đề thi miền Bắc thường khai thác bảng số liệu và biểu đồ phức tạp, yêu cầu học sinh phải có kỹ năng tính toán và phân tích số liệu. Ngược lại, đề thi miền Nam thiên về giải thích hiện tượng tự nhiên, như tại sao gió mùa lại thay đổi theo mùa, hay tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp. Một số giáo viên cho rằng, học sinh miền Nam có kỹ năng đọc bản đồ và giải thích hiện tượng tốt hơn, nhưng lại yếu trong việc xử lý số liệu thống kê.

Học thêm và luyện thi: 'lò' Bắc khác 'lò' Nam

Sự khác biệt trong đề thi kéo theo sự phân hóa trong hệ thống học thêm và luyện thi. Tại Hà Nội, các trung tâm luyện thi mọc lên như nấm, tập trung vào việc giải đề và dạy mẹo làm bài trắc nghiệm. Học sinh Hà Nội thường có lịch học kín tuần, từ sáng đến tối, với chi phí trung bình khoảng 2-3 triệu đồng một tháng cho một môn. Phụ huynh Hà Nội sẵn sàng chi tiền để con em mình được học với giáo viên giỏi, có kinh nghiệm luyện thi.

Trong khi đó, tại TP.HCM, các lớp học thêm thường chú trọng vào kỹ năng làm bài tình huống và tư duy phản biện. Học sinh được khuyến khích tranh luận, phản biện và thảo luận nhóm. Một số trung tâm luyện thi nổi tiếng tại TP.HCM như “Luyện thi Tốt nghiệp Online” hay “Trung tâm Giáo dục Kỹ năng” thu hút hàng nghìn học sinh mỗi năm. Phụ huynh tại TP.HCM thường chọn các lớp chuyên đề thay vì lịch học kín tuần, với chi phí linh hoạt hơn.

Sự khác biệt này cũng phản ánh văn hóa giáo dục của mỗi vùng. Ở miền Bắc, học thêm được xem là một phần tất yếu để đạt điểm cao, trong khi ở miền Nam, phụ huynh có xu hướng cho con học theo nhu cầu và sở thích. PGS.TS Nguyễn Văn D, chuyên gia giáo dục tại Đại học Sư phạm Hà Nội, cho rằng: “Hệ thống học thêm miền Bắc tạo áp lực lớn lên học sinh, nhưng cũng mang lại kết quả thi cao hơn. Ngược lại, cách học thêm ở miền Nam giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo nhưng đôi khi thiếu kỹ năng làm bài thi trắc nghiệm.”

Từ sự khác biệt đến bài học cho hệ thống chung

Sự khác biệt giữa đề thi miền Bắc và miền Nam đặt ra câu hỏi về tính công bằng của một kỳ thi chung. Dù cùng một kỳ thi tốt nghiệp, nhưng thí sinh ở các tỉnh khác nhau lại được đánh giá trên những tiêu chí khác nhau. Điều này có thể dẫn đến sự chênh lệch trong xét tuyển đại học, khi các trường sử dụng điểm thi từ các tỉnh khác nhau. Nghiên cứu của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (2025) chỉ ra rằng, điểm trung bình các môn thi của thí sinh Hà Nội và TP.HCM có chênh lệch khoảng 0,3 điểm, nhưng sự khác biệt này chưa được xem xét một cách hệ thống.

Việc địa phương hóa đề thi giúp giảm áp lực cho học sinh và giáo viên, vì đề thi phù hợp với chương trình giảng dạy thực tế. Tuy nhiên, nó cũng tạo ra khoảng cách vùng miền, khi học sinh ở tỉnh có đề thi khó hơn sẽ gặp bất lợi. Một giải pháp được đề xuất là xây dựng ngân hàng câu hỏi quốc gia, cho phép các tỉnh lựa chọn câu hỏi phù hợp nhưng vẫn đảm bảo độ khó tương đương. Bộ GD-ĐT cũng đã có những bước đi đầu tiên trong việc chuẩn hóa chuẩn đầu ra, nhưng cần thêm thời gian để đánh giá hiệu quả. Bên cạnh đó, một số chuyên gia lo ngại rằng việc này có thể làm tăng gánh nặng hành chính và chi phí cho các địa phương, đồng thời khó kiểm soát chất lượng đề thi.

Bài học từ sự khác biệt này là hệ thống giáo dục Việt Nam cần tìm ra sự cân bằng giữa tính thống nhất và tính linh hoạt. Một kỳ thi chung nhưng cho phép biến thể địa phương có thể là hướng đi đúng, nhưng cần có cơ chế giám sát và điều chỉnh để đảm bảo công bằng. Các tỉnh cũng cần chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi lẫn nhau, thay vì tự cô lập. Cuối cùng, mục tiêu là nâng cao chất lượng giáo dục, không phải tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh giữa các vùng miền. Vẫn còn nhiều câu hỏi mở: Liệu có nên quy định một tỷ lệ câu hỏi chung trong toàn quốc? Làm thế nào để đảm bảo quyền lợi của học sinh khi chuyển trường giữa các tỉnh? Những câu hỏi này cần được tiếp tục thảo luận trong thời gian tới.