Con Đường Đất Đỏ Bazan Ở Tây Nguyên Vẫn Còn Nguyên Sau 50 Năm

Giữa những đồi cà phê bạt ngàn và cao su xanh mướt, có một thứ di sản kỹ thuật ít được chú ý: những con đường đất đỏ bazan. Chúng không tráng nhựa, không bê tông, nhưng vẫn vững chãi sau hơn nửa thế kỷ. Nhiều người lần đầu đến Tây Nguyên thường thắc mắc: sao đường đất vẫn còn? Phải chăng nơi đây lạc hậu? Thực tế, câu chuyện phức tạp hơn thế nhiều.

Con đường đất đỏ 50 năm không nhựa: Lợi hay hại?

Điều đầu tiên cần làm rõ: con đường đất đỏ bazan không phải là con đường đất thông thường. Nó được làm từ đất bazan phong hóa – một loại đất giàu oxit sắt và nhôm, có cấu trúc hạt đặc biệt. Khi được đầm nén đúng cách, nó tạo thành một mặt đường cứng, thoát nước tốt và ít bụi hơn nhiều so với đường đất thường.

Nhiều người cho rằng đường đất là lạc hậu, nhưng thực tế, đường đất đỏ bazan có những ưu điểm vượt trội: thoát nước nhanh vào mùa mưa, ít bị nứt nẻ do nhiệt, và chi phí bảo trì thấp hơn đường nhựa khoảng 30–40%. Một đoạn đường ở huyện Chư Sê, Gia Lai, vẫn còn nguyên vẹn sau hơn 50 năm, dù chỉ được san ủi và đầm nén một lần duy nhất vào thập niên 1970.

Tuy nhiên, không thể phủ nhận nhược điểm: mùa khô, mặt đường tạo ra nhiều bụi đỏ, ảnh hưởng đến sức khỏe hô hấp của người dân sống ven đường. Và khi trời mưa, lớp đất mặt có thể trơn trượt, gây nguy hiểm cho xe cộ. Đây là lý do vì sao một số người dân địa phương vẫn mong muốn có đường nhựa, dù hiểu rằng đường đất có lợi thế riêng.

Câu chuyện về con đường đất đỏ không đơn giản là “lợi” hay “hại”. Nó là sự đánh đổi giữa chi phí, bền vững và tiện nghi. Ở những nơi mật độ giao thông thấp, đường đất vẫn là giải pháp hợp lý. Nhưng khi lưu lượng xe tăng, nhu cầu về mặt đường sạch sẽ và an toàn hơn trở nên cấp bách.

Để hiểu rõ hơn về sự đánh đổi này, hãy xem xét một trường hợp cụ thể. Tại xã Ia Hrung, huyện Chư Sê, một đoạn đường đất đỏ dài khoảng 5 km phục vụ khoảng 200 hộ dân. Vào mùa khô, mỗi ngày có khoảng vài chục lượt xe máy và vài lượt xe tải nhỏ. Chi phí bảo trì hàng năm chỉ vào khoảng 10–15 triệu đồng, chủ yếu là san ủi và đầm nén lại. Nếu trải nhựa, chi phí đầu tư ban đầu có thể lên tới 2–3 tỷ đồng, chưa kể bảo trì hàng năm khoảng 50–70 triệu đồng. Với mật độ giao thông thấp, hiệu quả kinh tế của việc nhựa hóa là không rõ ràng. Ngược lại, ở một xã khác thuộc huyện Krông Pắc, Đắk Lắk, nơi có mật độ xe tải cao hơn do vận chuyển cà phê, người dân đã nhiều lần kiến nghị nhựa hóa vì bụi và ổ gà ngày càng nhiều.

Nguồn gốc thời Pháp: Con đường của đồn điền cà phê

Đường đất đỏ bazan ở Tây Nguyên có nguồn gốc từ thời kỳ khai thác thuộc địa. Vào đầu thế kỷ XX, người Pháp bắt đầu trồng cao su và cà phê trên cao nguyên bazan màu mỡ. Để vận chuyển sản phẩm ra cảng, họ cần một hệ thống đường giao thông rẻ tiền nhưng chịu được mưa nắng khắc nghiệt.

Kỹ thuật làm đường thời đó dựa trên kinh nghiệm dân gian kết hợp với một số nguyên tắc cơ bản: chọn đất bazan giàu sắt, đầm nén thủ công hoặc bằng xe lăn, tạo độ dốc thoát nước hai bên. Sau khi hoàn thành, mặt đường trở nên cứng và bền đến bất ngờ. Nhiều con đường được xây từ những năm 1920–1930 vẫn còn sử dụng đến nay.

Sau năm 1954, miền Bắc tiếp quản một phần hệ thống đường này, nhưng hầu như không có cải tạo lớn. Chiến tranh khiến việc bảo trì bị gián đoạn, nhưng mặt đường bazan vẫn đứng vững. Sau 1975, chính quyền mới tập trung vào các tuyến quốc lộ, còn đường liên xã, liên huyện ở Tây Nguyên vẫn giữ nguyên trạng thái đất đỏ.

Hiện nay, ước tính còn khoảng 200–300 km đường đất đỏ bazan nguyên bản trên địa bàn các tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng. Con số này đang giảm dần do quá trình nhựa hóa nông thôn, nhưng vẫn còn nhiều đoạn đường dài vài km đến vài chục km còn nguyên vẹn. Một số đoạn nổi tiếng có thể kể đến như đường vào buôn Đôn (Đắk Lắk) hay đường qua các xã vùng sâu của huyện Chư Păh (Gia Lai).

Bí mật kỹ thuật: Đất bazan giữ đường như thế nào?

Đất bazan phong hóa có thành phần khoáng vật đặc biệt: giàu oxit sắt (Fe2O3) và oxit nhôm (Al2O3), với cấu trúc hạt mịn nhưng không dính kết quá chặt. Khi ẩm, các hạt đất kết dính với nhau nhờ lực hút mao dẫn, tạo thành một khối cứng. Khi khô, chúng vẫn giữ được độ kết dính nhờ các khoáng sét.

Khả năng thoát nước của đường bazan vượt trội hơn hẳn đường nhựa. Nước mưa thấm nhanh qua mặt đường xuống lớp đất bên dưới, thay vì đọng lại và gây ngập. Điều này đặc biệt quan trọng ở Tây Nguyên, nơi mùa mưa kéo dài 6 tháng với lượng mưa 1.500–2.500 mm mỗi năm.

Độ bền của đường bazan cũng đáng kinh ngạc. Không giống như bê tông nhựa dễ bị nứt dưới nhiệt độ cao hoặc tải trọng nặng, mặt đường đất đỏ có tính đàn hồi nhất định. Nó có thể “tự chữa lành” dưới tác động của mưa và xe cộ: các vết lún nhỏ được lấp đầy bởi đất cuốn theo nước. Chi phí bảo trì chỉ bằng khoảng 60% so với đường nhựa thông thường, theo ước tính của một số kỹ sư giao thông.

Nhược điểm lớn nhất là bụi và độ trơn trượt. Vào mùa khô, gió và xe cộ cuốn bụi đỏ bay mù mịt, ảnh hưởng đến tầm nhìn và sức khỏe. Khi mưa, mặt đường trở nên trơn, đặc biệt là ở những đoạn dốc. Tuy nhiên, các tài xế địa phương đã quen và thường giảm tốc độ, nên tai nạn nghiêm trọng không nhiều.

Một yếu tố kỹ thuật thú vị khác là độ dốc ngang của mặt đường. Các con đường đất đỏ thường được thiết kế với độ dốc ngang khoảng 2–3% để thoát nước, trong khi đường nhựa thường có độ dốc 1–2%. Điều này giúp nước không đọng lại trên mặt đường, nhưng cũng làm tăng nguy cơ trơn trượt khi vào cua.

Cuộc sống bên con đường: Lợi ích và thách thức

Đối với nông dân trồng cà phê và hồ tiêu, con đường đất đỏ là phương tiện vận chuyển nông sản chính. Xe tải nhẹ và xe máy vẫn chạy tốt trên mặt đường cứng. Vào mùa thu hoạch, những chuyến xe chở đầy cà phê quả tươi lăn bánh trên nền đỏ, mang lại sinh kế cho hàng ngàn hộ gia đình.

Nhiều người dân thích đường đất hơn đường nhựa vì ít tai nạn giao thông. Theo anh Nguyễn Văn Hùng, một nông dân ở xã Ia Hrung, huyện Chư Sê: “Đường nhựa thì xe chạy nhanh, dễ tông nhau. Đường đất thì ai cũng chạy chậm, ít xảy ra tai nạn.” Tuy nhiên, không ít người phàn nàn về bụi bặm. Chị Trần Thị Lan, sống ven một đoạn đường đất đỏ ở Đắk Lắk, cho biết: “Mùa khô, bụi bay vào nhà, quét hoài không hết. Trẻ con hay bị ho.”

Chính quyền địa phương hiểu rõ những khó khăn này. Nhưng việc nhựa hóa toàn bộ hệ thống đường đất đỏ đòi hỏi kinh phí lớn. Một số nơi đã thí điểm trải sỏi hoặc bê tông xi măng, nhưng chi phí cao và không phải lúc nào cũng phù hợp với địa hình đồi núi. Vì vậy, nhiều đoạn đường vẫn chưa có kế hoạch cải tạo cụ thể.

Đường đất đỏ không chỉ là hạ tầng giao thông, mà còn gắn liền với đời sống văn hóa. Người dân đi chợ, đưa con đi học, thăm viếng họ hàng trên những con đường đỏ. Nó là một phần di sản sống, nhắc nhở về một thời kỳ lịch sử và kỹ thuật đã qua. Vào những ngày lễ hội, như lễ bỏ mả của đồng bào Ê Đê, những con đường đất đỏ lại nhộn nhịp người qua lại, tạo nên một khung cảnh đầy màu sắc.

Không chỉ có người dân địa phương, du khách cũng bị cuốn hút bởi vẻ đẹp của những con đường này. Một số tay máy ảnh chuyên nghiệp đã thực hiện những bộ ảnh về đường đất đỏ, ghi lại vẻ đẹp hoang sơ nhưng đầy chất thơ. Một du khách người Pháp, ông Pierre Dubois, chia sẻ: “Tôi đã đi nhiều nơi trên thế giới, nhưng chưa thấy con đường nào đẹp như ở đây. Màu đỏ của đất hòa với màu xanh của cà phê tạo nên một bức tranh tuyệt vời.”

Tương lai của di sản: Giữ hay thay?

Xu hướng nhựa hóa nông thôn đang diễn ra mạnh mẽ. Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới đặt chỉ tiêu cứng hóa đường giao thông nông thôn, khiến nhiều con đường đất đỏ bị thay thế bằng bê tông xi măng hoặc nhựa đường. Điều này vô hình trung xóa đi một di sản kỹ thuật độc đáo.

Một số chuyên gia cho rằng nên giữ lại một đoạn đường tiêu biểu làm di sản. Ông Lê Văn Tuấn, giảng viên khoa Kỹ thuật Giao thông, Đại học Bách khoa Đà Nẵng, nhận xét: “Con đường đất đỏ bazan là một minh chứng cho sự thích ứng với khí hậu và địa chất. Nếu cứ nhựa hóa, chúng ta mất đi một bài học quý về kỹ thuật bền vững.”

Giải pháp thay thế có thể là trải sỏi hoặc bê tông xi măng, nhưng chi phí cao gấp 2–3 lần so với duy tu đường đất. Một số địa phương đã thử nghiệm phun chất kết dính (như nhũ tương nhựa đường) lên mặt đường đất để giảm bụi mà vẫn giữ được đặc tính thoát nước, nhưng chưa có đánh giá dài hạn. Ở một vài nơi, người dân tự phun nước lên đường vào mùa khô để giảm bụi, nhưng đó chỉ là biện pháp tạm thời.

Về mặt du lịch, con đường đất đỏ đã trở thành một “điểm check-in” độc đáo. Nhiều du khách nước ngoài và trong nước tìm đến chụp ảnh, đặc biệt là vào mùa khô khi màu đỏ nổi bật dưới nắng. Một số tour du lịch đã đưa đường đất đỏ vào hành trình, kết hợp tham quan đồi cà phê và làng đồng bào dân tộc. Tuy nhiên, việc phát triển du lịch cũng đặt ra thách thức về bảo tồn: làm sao vừa khai thác được giá trị di sản, vừa không làm hư hại mặt đường.

Một hướng đi khác là kết hợp bảo tồn với cải tiến. Thay vì nhựa hóa hoàn toàn, có thể giữ nguyên nền đất nhưng gia cố thêm bằng các tấm lưới địa kỹ thuật hoặc phụ gia ổn định đất. Công nghệ này đã được áp dụng ở một số nước châu Phi và cho kết quả khả quan. Tuy nhiên, chi phí đầu tư ban đầu vẫn cao, và chưa có đơn vị nào tại Việt Nam thử nghiệm trên quy mô lớn.

Ở Lâm Đồng, nhiều đoạn đường đất đỏ đã biến mất sau khi nhựa hóa. Nhưng ở Gia Lai và Đắk Lắk, vẫn còn những con đường dài gần như nguyên vẹn. Câu hỏi đặt ra: liệu chúng ta có nên bảo tồn một đoạn đường đất đỏ như một di sản kỹ thuật, hay cứ để quá trình nhựa hóa tiếp diễn? Một số ý kiến cho rằng nên chọn một đoạn đường tiêu biểu, dài khoảng 1–2 km, để bảo tồn nguyên trạng, biến nó thành một bảo tàng ngoài trời. Số còn lại có thể nhựa hóa nếu người dân đồng thuận và ngân sách cho phép.

Kết luận: Bài học từ con đường không nhựa

Con đường đất đỏ bazan ở Tây Nguyên không chỉ là một phương tiện giao thông, mà còn là một bài học về kỹ thuật thích ứng với khí hậu và địa chất. Nó cho thấy không phải cứ nhựa hóa là tốt hơn. Trong nhiều trường hợp, giải pháp đơn giản, chi phí thấp và bền vững vẫn có giá trị.

Cần xem xét chi phí–lợi ích dài hạn trước khi quyết định thay thế hoàn toàn. Đường đất đỏ có thể không phải là giải pháp cho nơi có mật độ giao thông cao, nhưng ở những vùng nông thôn thưa dân, nó vẫn là lựa chọn hợp lý. Những bài toán kinh tế kỹ thuật như thế này cần được tính toán kỹ lưỡng, tránh chạy theo phong trào.

Di sản thời bao cấp hay thời Pháp còn lại không chỉ là những tòa nhà, mà còn là những con đường – những công trình hạ tầng vẫn đang phục vụ đời sống hàng ngày. Đừng vội đánh giá qua vẻ ngoài. Hãy tìm hiểu bản chất trước khi kết luận. Con đường đất đỏ, với màu đỏ đặc trưng và tuổi đời hơn nửa thế kỷ, xứng đáng được nhìn nhận như một di sản kỹ thuật có giá trị thực tiễn.

Bài viết này nằm trong loạt bài về những di sản ít biết ở Việt Nam. Bạn có thể đọc thêm về nghĩa trang làng vẫn là nơi chôn cất sau hơn nửa thế kỷ phân loại đất, hay câu chuyện về quán cà phê vỉa hè Sài Gòn vẫn giữ ghế nhựa sau 20 năm khủng hoảng chuỗi cung ứng, và sự khác biệt đề thi tốt nghiệp giữa miền Bắc và miền Nam sau một kỳ thi chung.